Þrjár eftirminnilegar bíóferðir

Dumb and dumber (1994) – Peter Farrelly

Ég sá þessa mynd í bíó í Bandaríkjunum með bróður mínum og pabba mínum þegar ég var 6 ára. Ég var að tékka á IMDB rétt í þessu til þess að sjá hvenær myndin var gerð, því að við sáum hana þegar hún var nýkomin út í bíó og finnst mér ótrúlegt hvað ég man vel eftir þessari bíóferð miðað við það hvað ég var ungur. Við vorum þeir einu sem hlógum í salnum og við vorum gjörsamlega að DEYJA úr hlátri. Við gátum bókstaflega ekki haldið okkur í sætunum. Ég var næstum því búinn að míga í KR-buxurnar mínar. Það var heavyweight par á stefnumóti fyrir framan okkur sem heyrðist ekkert í, ég man bara að sá eini sem hló fyrir utan okkur var einhver Mexíkani. Ókei, það voru sex manns í salnum, þrír Íslendingar, tveir Bandaríkjamenn og Mexíkani. Eftirminnilegasta bíóferð mín og ekki nóg með það heldur er myndin okkur öllum mjög minnistæð.

Jackass Number Two (2006) – Jeff Tremaine

Ég mæli með því að þið kíkið einhvern tímann í litlu salina í Sambíóunum Álfabakka, því að þar er svitalykt, litlir krakkar og fólk sem er óhrætt við að hrópa og kalla fram í miðri mynd. Ég er ekki pedó ég er bara að segja að litlir krakkar skapa geðveika stemning þegar maður er að horfa á mynd eins og Jackass enda fór ég með litla frænda mínum á myndina. Jackass myndirnar eru sannkallaðar bíóhús-myndir því að upplifunin af þeim verður svo miklu sterkari í stórum áhorfendahóp. Þar fyrir utan innihalda þær nokkuð ögrandi samfélagsádeilu sérstaklega í þeim atriðum þegar Jackass-menn fara út á götu í dulargervi og fokkast í almennum borgurum. Ég man þó sérstaklega eftir einum litlum snillingi sem sat rétt hjá mér (hann var örugglega svona 7-8 ára): Jackass-liðar reyna að skjóta gulldildó uppí rassinn á Steve-O en missa marks og litli krakkinn segir „Ohh hann rétt missti“. Wee Man fær spark í eistun og þá segir sami krakkinn „Aw, right in the nuts!“

Wasabi Snooters

Bewitched (2005) – Nora Ephron

Ég man ekki mjög vel eftir þessari mynd fyrir utan það að mér fannst hún frekar léleg en eitt atriði mun ég muna að eilífu og það er þegar fyrrverandi eiginkona Will Ferrells segist uppúr þurru ætla að flytja til Íslands og að hana hafi alltaf langað til þess að búa í Reykjavík. Fyrst horfðu allir í salnum á hvorn annan og svo byrjuðu allir að fagna gríðarlega og einn snillingur öskraði „ÍSLAND!“

Byrja að horfa á eftir 1:00

Blow Out (1981) - Brian De Palma

Þetta er fyrsta myndin sem ég sé eftir Brian De Palma og er hún ein af mínum uppáhaldsmyndum. Það sem gerir þessa mynd jafn magnaða eins og hún er, er hvað hún er gerð af mikilli vandvirkni og nákvæmni. Löng og falleg skot og ótrúleg hljóð fá þann tíma sem þau þaurfa til að njóta sín. Það er ekkert gert með flýti í þessari mynd og vegna þess helst spennan út alla myndina. Það skipti ekki máli hvort John Travolta var að setja saman mynd- og hljóðbúta eða hvort verið var að myrða einhvern, myndin hélt athygli manns allan tímann.

Mér fannst einnig mjög áhugavert að horfa á mynd þar sem hljóðið knýr söguþráðinn áfram. Í sambland við myndatökuna er hljóðið í aðalhlutverki á ótrúlega flottan hátt. Að horfa t.d. á Travolta hlusta á upptökuna og spóla til baka aftur og aftur fannst mér miklu áhugaverðara heldur en morðgátan.

Myndin er stútfull af ótrúlega flottum atriðum. Senan þegar Travolta fer að taka upp hljóð fyrir myndina sína og hann verður vitni að „bílslysi“ er örugglega ein fallegasta sena sem ég hef séð. Hún sýnir samvinnu hljóðs og myndar eins og hún gerist best.

Hins vegar fannst mér svolítið óþægilegt að horfa á sum atriðin, sérstaklega þau þar sem myndavélin hreyfðist óeðlilega mikið. Til dæmis var ein sena þar sem Travolta var að hlusta á hljóðbút af samsærinu og þá byrjar kameran að snúast í hringi. Þetta átti líklega að byggja upp einhverja ákveðna stemmningu í takt við hljóðið en mér varð hálfflökurt við að horfa á þetta og þurfti á endanum að líta undan. Þessi ýkta myndataka fannst mér algjör óþarfi því að hún reynir að leggja of mikla áherslu á hljóðið en í staðinn kemst hljóðið ekki til skila eins og það ætti að gera. Með "venjulegri" myndatöku hefði hljóðið haft miklu meiri áhrif á þessa senu. Þessi óþægilega myndataka (sem gerðist aðeins einstaka sinnum ) var í rauninni það eina sem mér fannst draga myndina niður.

Flotta senan og óþægilega senan (flotta er í byrjun, óþægilega byrjar 4:26)

The 400 Blows (1959) - François Truffaut

Mér finnst þetta vera besta mynd Truffauts af þeim myndum sem ég hef séð eftir hann. Það er virkilega gaman að sjá barnaleikara sem hegða sér eins og alvöru börn öfugt við margar Hollywood myndir þar sem barnaleikararnir haga sér eins og þeir séu miklu eldri en þeir eru.

Þetta er fyrsta mynd Truffauts í fullri lengd og fyrsti hluti í fimm mynda seríu sem fylgir aðalhetjunni Antoine Doinel frá barnæsku til fullorðinsára. Ég hef þrjár myndir úr þessari seríu (hinar eru Bed and Board og Stolen Kisses) og mér finnst 400 Blows langsamlega best. Í fyrstu myndinni sjáum við Antoine birtast á hvíta tjaldinu af miklum krafti sem spennandi og stórhuga karakter. Það eru alltaf vandamál hvert sem hann fer og það á líka við um síðari myndirnar en þá hefur hann misst sjarmann sem hann hafði sem barn. Antoine breytist í ósjálfbjargan aumingja sem er kannski raunsæi í sjálfu sér en mér finnst 400 Blows vera í allt öðrum klassa og seinni myndirnar skemma þá mynd sem ég hef af Antoine þegar hann er ungur.

Það þekkja allir þessar hreinu og sterku tilfinningar sem við upplifum sem börn. Yfirleitt þegar leikstjórar gera myndir um börn þá þá sjáum við börnin frá sjónarhorni fullorðins sem skapar fjarlægð milli áhorfandans og persónu barnsins. Það merkilegasta við 400 Blows er að Truffaut fylgir barninu í gegnum alla myndina eins og það væri hann sjálfur án þess að bæta við einhverjum "fullorðins" skilningi við myndina.

Tilfinningar Antoine móta því myndina að öllu leyti. Truffaut framkvæmir þetta með ýmsum stílbrigðum. Myndatakan fylgir alfarið stemningunni. Þegar Antoine er í skólanum leiðist honum og myndataka hæg og reglubundin en þegar hann hleypur um götur Parísar með vini sínum hreyfist myndavélin eftir því auk þess sem fjörug flautusambatónlist birtist upp úr þurru til að undirstrika ástandið.

Annað dæmi er þegar Antoine sér móður sína með öðrum manni. Í venjulegri mynd fengjum við sjónarhorn fullorðins-atriðið yrði gert dramatískt eða reynt að benda á þau slæmu áhrif sem framhjáhaldið hefði á barnið. Þetta atvik skiptir Antoine hins vegar litlu máli. Hann hefur alveg nóg af vandamálum, og þar sem hann pælir ekki í þessu þá pælir myndin heldur ekki í þessu og hún heldur bara áfram. Þetta er mjög mikilvægt atriði til þess að skilja sjónarhorn og tilgang myndarinnar.

Þegar Antoine er sendur í fangelsi skilur maður loksins hversu illa honum líður og það að hann hafði ekki þroska til þess að skilja orsök og afleiðingu. Það sem er ótrúlegt við þennan hluta myndarinnar er sá að það kemur okkur jafn mikið á óvart og Antione að hann skuli lenda í fangelsi. Við erum svo gjörsamlega samdauna Antoine að við sem áhorfendur höfðum ekki heldur gert okkur grein fyrir afleiðingum gjörða hans.
Seinasta atriðið í myndinni slær annan tón. Þegar maður horfir á Antoine hlaupandi á ströndinni tengist myndatakan ekki tilfinningum hans. Það er eins og andartakið þegar hann breytist í fullorðinn sé fangað á mynd þegar hann horfir beint í myndavélina og kameran frýs.

Samt sem áður má segja að barn myndi ekki skilja þessa mynd enda er erfitt fyrir einstakling í miðjum barndómi sínum að skilja mynd sem fjallar um barndóm. Þetta er fullorðinsmynd en tilfinningin er barnsins.

Seven Samurai (1954) - Akira Kurosawa

Ég held að þetta sé mynd sem næstum því hver sem er getur haft gaman af. Ég horfði á hana með frænda mínum sem er 11 ára en hann þurfti að fara þegar hálftími var eftir af myndinni. Pabbi hans þurfti nánast að draga hann frá skjánum.

Eitt það besta við Seven Samurai er hversu skýr og einföld frásögnin er. Bestu myndirnar sem ég hef séð hafa þennan eiginleika. Ef þú ert með gott efni í höndunum er best að miðla því á sem einfaldastan hátt. Þegar sagan er í forgrunni er auðvelt að fylgjast með. Þá getur maður pælt í því sem er á skjánum í stað þess að hafa áhyggjur yfir einhverju sem leikstjórinn gæti verið að vísa til eða gefa í skyn. Það er svo oft sem að leikstjórar flækja myndirnar sínar með alls kyns aukaatriðum. Yfirleitt þýðir það að þeir eru annaðhvort ekki með nægilega gott efni eða að þeir hreinlega kunna ekki að segja frá.

Hvort myndi maður frekar vilja heyra, góðan sögumann segja grípandi sögu eða einhvern John "MoFo" Doe segja einhverja random "djúpa" hluti í einn og hálfan tíma? Sæll!

Þegar leikstjóri hefur eins fullkomið vald á miðli sínum og Kurosawa hafði í þessari mynd getur áhorfandinn slakað á. Maður treystir því ferli sem kvikmyndin er. Rytminn er réttur og frásögnin flæðir áreynslulaust áfram. Þessir eiginleikar gefa Seven Samurai raunsæislegan blæ. Lokabardaginn kemur áhorfandanum alls ekki á óvart því að uppbyggingin er löng og ströng, rétt eins og þetta hefði getað gerst í raunveruleikanum.

Seven Samurai kennir okkur mikið um japanskan kúltúr, bæði beint og óbeint. Með því að fylgjast með karakterunum lærir maður mikið um japanskar hefðir og gildi án þess að taka beinlínis eftir því. Þessi gildi eru órjúfanlegur hluti þess að vera Japani. Jafnvel það hvernig myndin sjálf er gerð frá hendi Kurosawa ber vott um hans japanska bakgrunn. Leikstjórnarstíll hans er mjög afdráttarlaus en lætur lítið yfir sér á sama tíma. Þegar kemur að frásögninni dvelur hann aldrei of lengi við hverja senu og stefnan er alltaf beint framávið. Aftur á móti kynnumst við sögupersónum myndarinnar ekki með beinum hætti heldur frekar með því að fylgjast með líkamstjáningu þeirra og látbragði. Kurosawa dregur ekki meiri athygli að séreinkennum sögupersóna sinna en þörf krefur. Þetta eru orðlaus samskipti sem Kurosawa á með áhorfandanum.

Auf der anderen Seite (2007) - Fatih Akin

Þetta er virkilega falleg og vel gerð mynd. Þetta er svona "tengimynd" eins og ég hef talað um áður, þar sem ólíkar sögur karakteranna skarast og frásögninni er skipt upp á óreglulegan hátt. Það er kannski svolítið týpískt að gera svona mynd í dag en sagan er það flókin að það er eiginlega nauðsynlegt að skipta frásögninni upp og tvinna saman ólíkum þáttum. Frásagnarmátinn er ekki aðalatriðið heldur eru það karakterarnir sjálfir og samböndin milli þeirra.

Það er margt í þessari mynd sem sannar það að frásögnin er ekta. Maður fær mjög góða tilfinningu fyrir kúltúrnum, ekki bara tyrkneskum kúltúr heldur líka þýskum kúltúr. Svo má nefna tónlistina í myndinni. Það er augljóst að sá sem valdi tónlistina hefur raunverulegan áhuga á tyrkneskri tónlist því að hún var virkilega flott. Hann vissi hvað hann var að gera, hann fór ekki bara inná Bearshare og sló inn "exotic turkish music".

Það er allt gott í þessari mynd, hvort sem það er leikurinn, leikstjórnin, myndatakan osfrv. Mér fannst sérstaklega gaman að fallegum skotum af tyrknesku sveitinni. Hanna Schygulla (sem lék Mariu Braun, sjá færsluna fyrir neðan) var áberandi góð í myndinni. Hún er það reynd leikkona að hún þarf ekki að slá um sig með tilþrifum, hún gerir bara það sem þarf til að skapa mjög áhrifaríka túlkun.

Ég horfði á Seven Samurai eftir Kurosawa um daginn. Fyrir utan það hvað hún er góð lærði ég líka mjög mikið um japanskan kúltúr án þess að það væri aðalatriðið. Það sama á við um Auf der anderen seite. Leikstjórinn er mjög meðvitaður um tyrkneska menningu og það skín í gegn. Það er togstreita milli ólíkra viðhorfa til tyrkneskrar menningar í nútímanum og það endurspeglast í þeim ólíku tilfinningum sem sögupersónurnar bera til Tyrklands.

Það er ríkuleg upplifun að horfa á þessa mynd án þess að vita mikið um söguþráðinn og því er svolítið erfitt að segja frá henni án þess að skemma fyrir. Ég get þó sagt ykkur að það er óþarfi að sitja í gegnum allan kreditlistann í lokin. Það gerist ekki rassgat.

Samotári (2000) - David Ondricek

Aristóteles sagði þegar hann var að tala um gríska harmleikinn að ungskáldið geti skapað stemningu en það þurfi meistara til þess að segja sögu. Þetta á við um Samotári því að hún er stemningarmynd. Myndin segir frá ólíkum karakterum og leikstjórinn reynir að tengja saman sögur þeirra á sjarmerandi hátt en mér finnst það mistakast. Það er engin dýnamísk ástæða fyrir því að sögupersónurnar skuli tengjast hver annarri. Áhorfandinn fattar of fljótt að þetta sé "tengimynd". Góðar tengimyndir eru þannig að manni finnst að sögupersónurnar hreinlega verði að mætast á veginum á einhverjum tímapunkti í myndinni. Sú tilfinning gefur myndum eins og Pulp Fiction vissan þéttleika. Örlög sögupersónanna í Samotári skipta mann hins vegar litlu máli. Kannski er þetta svona mynd sem virkar bara í Tékklandi, svipað og Stella í orlofi gerir á Íslandi.

Tékkneskir leikstjórar eins og Milos Forman, Agnes Varda, Jan Svankmajer ofl. gerðu framúrskarandi myndir á kommúnistatímabilinu. Það var jafnvel talað um tékkneskan kvikmyndaskóla í þessu samhengi. Samotári er alveg eins og hver önnur ófrumleg amerísk indí-gamanmynd. Margar evrópskar virðast fara sömu leið og það eina sem gerir þær frábrugðnar hinum amerísku er tungumálið. Maður spyr sig hreinlega, af hverju að gera svona mynd?

Die Ehe der Maria Braun (1979) - Rainer Werner Fassbinder

Þessi mynd var sýnd á filmu sem að mér fannst mjög skemmtilegt. Það er eitthvað við skruðninginn í filmunni sem skapar svo lifandi stemningu. Svo er sýningarstjóri sem þarf að skipta um filmu nokkrum sinnum á meðan á sýningunni stendur.

Þetta var fyrsta Fassbinder myndin mín en pabbi minn sá margar myndir eftir hann á sínum tíma. Pabbi upplifði þær sem brautryðjendaverk sem tóku á málum sem voru tabú, t.d. samkynhneigð, hjónasambönd milli ólíkra kynþátta og seinni heimsstyrjöldin. Ég hef það frá Mæju Loebell að á eftirstríðsárunum hafi seinni heimsstyrjöldin verið eins og eyða í sögu Þýskalands.

Die Ehe der Maria Braun gerist í Þýskalandi á eftirstríðsárunum. Landið var í molum. Aðalpersónan Maria Braun, eins og margir Þjóðverjar á þessu tímabili, hugsar bara um eitt og það er að komast áfram í lífinu. Hún hikar ekki við að fórna mannorði sínu fyrir betri stað í lífinu. Þegar botninum er náð skipti mannorð engu máli.

Þetta er þung mynd en hún hefur sína kosti. Það skín í gegn að Fassbinder var heill í því sem hann gerði. Ég held að hann hafi borið mikið traust til leikara sinna, því hann gefur þeim frelsi til þess að vera frumlegir. Leikurinn var eðlilegur og afslappaður og mér hefur aldrei fundist þýskan hljóma jafn náttúrulega í bíómynd. Það var eiginlega leikurinn sem heillaði mig frekar en myndin.

Ég sá nýlega La Notte eftir Michelangelo Antonioni. Bæði La Notte og Maria Braun eru mjög langdregnar og hversdagslegar myndir en öfugt við Fassbinder virkaði Antonioni mjög fjarlægur sögupersónum sínum. Fassbinder hefur samúð með sínum sögupersónum. Þess vegna var miklu auðveldara að horfa á Mariu Braun.